Kairos (Jenny Erpenbeck) | Kitap Yorumu

Yazar: Jenny Erpenbeck, Çevirmen: Şebnem Sunar,
Yayınevi: Can Yayınları

Anımsadığımız tüm anlar, bizi o ana götüren anların toplamından ibarettir. Zaman geçtiğinde ise geriye yalnızca, bu anlar bütününün tutunabileceğimiz parçaları kalır. Katharina çalışma odasındaki iki kolinin varlığını görmezden gelmeyi bıraktığında, biz okurlar da onun 1986 yılından 1992 yılına kadarki süreçte yaşadıklarını öğreniyoruz. İkili perspektiften ilerleyen akışın ön yüzünde Katharina'nın Hans ile olan ilişkisini, arka planda ise Berlin Duvarı'nın yıkılma sürecindeki olayları okuyoruz.

Katharina ile Hans'ın ilişkileri yağmurlu bir gündeki tanışmalarıyla gerçekleşen tesadüfün değil, onları bir arada durmaya iten isteğin nedenlerine bağlı gelişmişti. Tanıştıklarında Katharina 19 yaşında bir genç kızken, Hans ondan 34 yaş büyük bir adamdı. İlişkileri ilk gün Hans'ın evinde başladı. Böylece Katharina, daha kendi benliğini keşfedemeden Hans'ın iradesine bağlandı. Kitapta Almanya'daki siyasi-toplumsal olaylar ile Katharina ve Hans'ın ilişkisi arasında saç örgüsüne benzeyen bir iç içelik hakim.

Kitap, ilk koli ve ikinci koli olmak üzere iki kısma ayrılıyor. İlk kısımda genç Katharina'nın Hans ile bütünleşen varlığını okuyoruz. Bunun sağlıksız bir ilişki olduğu en başından belli. Bu noktada Katharina'yı Hans'a bağlayan nedenleri net bir şekilde görüyoruz. Katharina için evli bir adamla birlikte olmak hiç sorun olmamıştı. Bunun en büyük nedeni ise bu adamın ona göstermelik bir dürüstlükle yaklaşması ve sorumluluk almayacağını ifade etmesi; buna karşın bu genç kızı karısıyla olan özel alanına kadar çekmesiydi. Katharina Hans'ın eşinin olmadığı anlardaki boşluğa yerleştiği için, adamın (bu kelimeyi yazmalıyım üzgünüm) metresi olma fikrini kolayca kabullendi.

Bu noktada sanırım kültürün de etkisi vardı diye düşünüyorum. Çünkü bu en baştan yanlışlıklarla örülü ilişkiyi Katharina'nın ailesi dahil tüm çevresi en ince ayrıntısına kadar biliyor ve üstüne destekliyorlardı. Katharina'nın babasından bile on yaş büyük olan Hans, Katharina'yı ilk kez gördüğünde Katharina, doktora öğrencisi annesinin kucağındaki küçük bir kızdı. Bu noktada işler iyice rahatsız edici bir hale bürünürken, Katharina dahil hiç kimse olayın rahatsız ediciliği bir yana, henüz yaşamını hiç yaşamamış on dokuz yaşındaki bu genç kız ile hayatın çemberine tur bindirmiş 50'li yaşlarındaki bu adamın ilişkisini sorgulamıyordu. Hans'ın karısı Ingrid hariç. O bile, Ingrid bile, bir noktada bu ilişkiyi kabullendi.

İkinci koli başlıklı kitabın ikinci yarısında ise bu ilişkinin tehlikesinin açıkça ortaya çıktığı sahneleri okuyoruz. Katharina artık kendini Hans üzerinden tanımlayan bir noktaya gelmişken, Hans bunu tabi ki kullanıyordu. Hans narsist bir adam. Zaten kendisinden 34 yaş küçük, henüz çocukluktan bile tam çıkamamış birisine ''aşk'' beslediğini iddia eden birisinin niyetinin iyi olmayacağı da apaçık bellidir. Hans Katharina'yı açık açık manipüle ederken ve onu her seferinde suçluluk psikolojisinden yakalayıp terk etmekle tehdit ederken, öncesinde kendi yaptığı şey, Katharina'yı kendi yaşamında önemli olduğuna inandırmak ancak buna karşın asla tek olmadığını anlamasını sağlamaktı. 

Bu genç kıza o zamana kadar sevgilisi olan her kadınla olan ilişkisini uzun uzun anlatan bu adam; Katharina'nın başka bir şehirde eğitim almasına bozulan, orada yakınlaştığı gençle yaşadıklarını -üstelik kendisi karısından karısı istediğinde bile asla boşanmayacağı halde- defalarca kızın yüzüne vuran, hatta ona kendi özel anlarını yaşamak kisvesi altında fiziksel şiddet uygulayan; isteklerini dayatan, genç kızdan kendi projelerini gerçekleştirmek için ''ilham'' alan ve üstüne kızın ailesi dahil kızın varlığına dair her şeyi küçümseyen ve bu nedenle de onu kendi istediği gibi gören, kızın gelişmemiş benliğinin kendi avuçlarıyla şekillenmesini gerçekleştiren biriydi. Tüm bunları o kadar doğal bir akışta yapıyordu ki, zamanla Katharina kendisinin Hans'tan ayrı bir varlığı olabileceğine inanamaz hale geldi.

Kitabın ilk yarısında Katharina'nın düştüğü durumun tehlikesini görmekle birlikte, itiraf ediyorum, ona üzülmedim. Metres olmayı kabul etmiş, dahası bunu gerçekten istemiş bir kıza üzülme yetisine sahip değilim. Üstelik Katharina'nın Hans'ın karısına ve çocuğuna yaptığı haksızlıklar o kadar büyüktü ki... Katharina ne yaşarsa yaşasın hak ediyor diye bile düşünmeye yakındım. Ancak bu adam, özellikle de kitabın ikinci yarısında, kendi psikolojik bunalımının da artışıyla ve yetersizlik hissiyle birlikte kızın üstündeki hakimiyetini o kadar çok arttırmıştı ve artık bunu sinsice bile değil, ayan beyan yapıyordu ki, kendimi Katharina'ya üzülürken buldum... Tüm bunlar olurken, Hans'ın ne mal olduğu bu kadar apaçıkken, kızın çevresindeki ne bir aile üyesinin ne de bir arkadaşın ''kızım senin kafada var mı, iyi misin'' diyerek şu kızı şu nalet adamdan kurtarmamalarını hele asla anlayamadım.

Katharina kendini keşfettikçe Hans'tan uzaklaşıyor ve Hans da ters psikolojiyle sanki uzaklaşan Katharina değilmiş de kendisiymiş gibi kızı manipüle ederek kendini kız için ''vazgeçilmez'' yapıyordu. Gerçekten nefret edilesi bir adamdı. Entelektüel yönden gelişmiş bu adam, kendi küçük burjuva yaşamının sınırlarında halkın yaşantısı hakkında tepeden bakan görüşlere sahipti. Zaten bu adamın tepeden bakmadığı kimse de yoktu ya neyse... 

Özetle kitap, toplumun belleğinin kırılganlığına gönderme yaparak genç bir kız ile yetişkin bir adamın sağlıksız ilişkisinin değişen zamanla birlikte değişen, kırılganlaşan ve silinen izlerini anlatıyor. Kitabın dilinin çok lezzetli olduğunu özellikle vurgulamalıyım. Hatta öyle ki, kitabın anlatımı bu kadar başarılı olmasaydı kitabı hayatta okuyamazdım. Kitabı okurken sinir krizine girmediysem bunun tek nedeni yazarın anlatımının gücüne hayranlığımdır...

Benim için bu yılın favorilerine girmiş, rahatsız edici noktalarını bile farklı bir perspektiften görmemi sağlayan ve tam da bu nedenle çok beğendiğim bir kitap oldu.

Kitaplarla kalın.

Yürek acısı gibi acı yoktur.

 

2026 yılındayız. Yıllar geçiyor; günler ve aylar. Ne gariptir ki insan, yılların geçtiğini bir hamlede kabullenebiliyor da, günler ve ayların geçişiyle birlikte bir yılı daha devirme düşüncesine tosluyor. 

Bana böyle oldu.

2026 yılındayız. Bunu seneye 2027 yılında olacağımızı anlık bir şokla idrak ettiğimde anladım. Bir zamanlar 2026 benim için ne uzak bir tarihti, bunu hatırlıyorum. O zamanlar bunlar bunlar olur gibi değil; bunları bile düşünmeyeceğim, varsayım üretmeyeceğim kadar uzak bir tarih.

Bir dönem geçmişin geçişini düşünmüştüm. Özellikle pandemi ve civarındaki yılları salmak beni nedense kasmıştı. Hayır zorlamıştı bile değil, resmen kasılmıştım. Sanki bıraktığım anda gerçeklik üstümde bir gökyüzü gibi açılacakmış gibi bir his. Kabul etmek istememiştim. En çok da içimde kalan şeyleri kabul etmek istememiştim. İhtimalleri kabul etmek istemiştim. Kendimi alacaklı gibi hissetmiştim. Kimden ve neyden; en önemlisi neyi alacaklı? Zamanla unuttum. Çünkü zamanla, şimdinin gerçekliği üzerimde kocaman bir gökyüzü oluşturdu.

Yıldızları izlemekten bile daha çok, bulutları izlemeyi severim. Masmavi gökyüzünde süzülen bulutların şekli bana, şimdinin haritasını çiziyormuş gibi gelir. Önceden, yaşadığım pek çok hatırayı bulutlar sayesinde anımsardım. Bir keresinde bunu çok yakınım birine söylemiştim. Acaba güzel bir gökyüzü mü görmüştük birlikte... Öyle olmalı. Beni anlamadığını, belki senin bile anlamadığını, hatta şu an benim bile o zamanki benim gördüğüm şeyi göremeyeceğimi bilsem de... Güzel bir gökyüzünü birisi veya birileriyle paylaşmak, benim zihnime hep bir çentik atmıştı. Bu nedenle de zamanı bırakmak, kabullenmek... bana, hani belki de, normalde bir insana geleceğinden çok daha zor ve aslında acı verici geldi. Tabi ki kastettiğim zihinsel, belki de kalpsel bir acı.

Başta kalpsel bir acıydı. Sadece olmayan şeylere yönelik değil; en çok da olan şeylerin ürettiği olmayan şeylere yönelik bir acı. Bu nedenle de olan şeylere kalbim acımadı. Çünkü ben böyle biri değildim. Kendime şaşıyorum. Buruk hissetme sebebim de sonrasında hep bundan dolayı oldu. Olan şeylere bile kızmayan üzülmeyen çünkü bunu yapamayacak varoluşta olan ben, sadece olmayan mutluluğuna üzülüyordu. Bu, kalbimi dağladı. Sanki kızgın demirler yüreğimin köşelerine değiyor ve ben bu nedenle kalbimi bir türlü unutmayı başaramıyormuşum gibi acı bir his.

Bu günlerde Rumi Tarot destesini almak istiyorum. Hatta belki yakında alırım bilmiyorum. Oradaki kartların tasarımları ve aslında tasarımların da yanı sıra, kartların üzerindeki cümleler, oldukça derin. Kılıç üçlüsü kartıydı yanlış hatırlamıyorsam; o kartın üstünde Rumi tarot destesinde ''yürek acısı gibi acı yoktur,'' yazıyordu. Bu cümle bu sabah ansızın aklıma geldi. Neden bilmiyorum. Yatağımı toplarken ve küçük işleri yaparken aklımda döndü durdu. Kahvaltı ederken ve diğer şeylerde de. ''Yürek acısı gibi acı yoktur.''

Bu sıralar dengeye gelmeye çalışan bir ruh halindeyim. Uykumu düzenlesem bana daha iyi gelecek biliyorum. Kendimi çok kastığım, sıktığım meseleler vardı. Uyumadan evvel bile en son düşündüğüm buydu. Sonra, ''aman,'' dedim, ''boşversene.'' Çünkü yoruldum. Düşüncelerimin kılıcının kalbime saplanmaya devam etmesine izin vermekten yoruldum. Ağlamak için bile yorgunum. Neşeden mutluluklar inşa etme fikri bana çok bayat geliyor. Elimde olmayan şeylere direnmek de. Olacak olan olur, olmayacak olansa olmaz. İşte aslında bu kadar basit, bunu düşündüm. Bazen aklıma hak etmediğim durumlar geliyor. Küçük anlar, büyük anlar, sıkılgan anlar ve gergin anlar. 

Sonra aklıma 2026 yılında, bana bir zamanlar devasa uzaklıkta, düşünmeyeceğim kadar uzakta gelen o yılda olduğumuz geliyor. Seneye 2027 yılında olacağımız. Çok uzak bir zamanın şimdisinde olacağım geliyor. Bazı şeyler için ağlamak bile yorucu. Gereksiz de. Üzerimde bir çeşit bezginlik var. Bunu olduğu gibi kabul ettiğimi fark ediyorum. Bu bezginlik kendi başına çözülürse çözülür zaten. Çözülmeyen şeyler de, çözülmez. Zaman akıyor, tek gerçek bu.

Artık hiç alanımın kalmadığını biliyorum. Zamana ve yaşamın getirebileceklerine güvenmem benim için bir zorunluluk olana kadar onu erteledim. Bir önemi kalmayana kadar ertelenmiş şeyler, çöp şeylerdir. İnsan çöpü dışarı atıp yaşamını yaşamalı. Bir şey istediğim gibi gitmese bile (ki genelde böyle olmuştur) bir noktada bir şey istediğim gibi olur herhalde. Artık bunu bile düşünmek istemiyorum öyle söyleyim.

Kairos, Jenny Erpenbeck.

İçimdeki Sızı.

 

Bugün uzun zamandan sonra, biraz da spontane bir şekilde bir deftere yazdım. Yeni bir deftere. Yılın başında sana ''günlüğüm olacak'' dediğim defterim günlük olmak dışında pek çok şeye ev sahipliği yapan bir çarşamba pazarına döndüğü için, içimden ona yazmak gelmiyordu. İçimden sana yazmak da gelmiyordu. Ama ilginçtir, yeni defterimde sevgili Aomame'ye yazarken, iç sesimden hep sana seslendim sevgili okur. Acaba bu satırları blogda yazsaydım nasıl yazardım, sorusu hep satır aralarımda bile değil, kelime boşluklarımda dolaştı ve sonuçta... işte hiç de hesapta yokken buradayım.

Günlük yazmayı özlemişim. Beni rahatlattığını itiraf etmeliyim. İçimde bir yumru vardı, ara sıra beni yoklayan bir yumru. Onu ifade etmek iyi geldi. Bunu sana anlatamazdım sanırım; ya da anlatır mıydım... Bunu sana başka başka kelimelerle anlatırdım evet. Ama ben, dosdoğru anlatmak istedim. Birine anlatmak, bir yol arkadaşına anlatmak ve bunu dosdoğru yapmak. Uzun süre neden günlük yazmadığımı Aomame'ye açıkladım, neden bir şekilde hep ona döndüğümü de... Kusmak gibi dedim. Sana yazmadığım dönemde kustum, hayır kustuktan sonra yorulmuşum da, o yorgunluk geçsin diye bekledim tarzında bir şey... Bir yere bir kere ilk kelimelerini döktüğünde, sonraki tüm kelimeler yankıdan ibaret oluyor. İşte bu nedenle sana günlüğüme kurduğum cümleleri kuramam ve zaten kurmamak için de ona yazdım, sana değil.

Sana son olaylar hakkında yazmayı hiç düşünmedim. Çünkü neyin ne olduğunu sen de biliyorsun biliyorum. Önceden olsa yazardım sanırım. O zaman daha farklı biriydim. Evet, daha farklı düşünüyordum değil, daha farklı biriydim. Yazmanın bir şeye yararı olmayacağını bilerek yazmayı seçen biriydim. Oysa artık bunu kabullenen biriyim. Instagramda gündemi canlı tutmaktan da öte (çünkü orada da sınırlı takipçilerimin içindeki herkes her şeyin zaten farkındaydı), dayanamadığım için üç beş bir şey paylaştım. Duygularımı sindirmek için değil; çünkü öfke ve üzüntü bile bir noktadan sonra boyut değiştirdi bende. Evet çok üzüldüm. Çok çok çok üzüldüm. Bir de olayın üzücülüğüne üzülmem bir yana, o çocukları gözümün önüne çok net getirebildiğim için ayrıca üzüldüm.

5. sınıflarmış. Başka bir yaş grubu olsa da üzücü, hep üzücü. Bir şeyleri kıyasladığım yok. Buna takılacak saçmalıkta bir insan da burada olmadığından işte üzüntümü açıkça yazıyorum. O saçmalıktaysan, git.

Neden buna değiniyorum... Ben en çok küçük sınıflara, özellikle de 5. ve 6. sınıflara ders anlatmaktan ayrıca keyif almıştım. Neden biliyor musun? Çünkü onlar... bıcır bıcırlar. Daha çok çocuklar, çok. Ne olduğunu bile anlamamışlardır. Özellikle 5. sınıflar hareketli olurlar biliyor musun? Yerlerinde duramazlar. Çok çocuklar çünkü. Anladın mı, ayrıca gelen üzüntümü anladın mı? Çok çok çok küçükler. Anlamazlar bile...

Her paylaşım gördüğümde içim acıyor. Bu sistemli bir kötülüğün ürünü. Suçlu öğrenci ben geliyorum demiş resmen buna ayrıca sinirleniyorum. Ama elden ne gelir... Bu ihmallere elden ne gelir? Hep tekrar eden bu olaylara elden ne geliyor? Çok şey gelebilir ama hiçbir şey gelmiyor değil mi!? O zaman ben ne yazayım, ne söyleyim? Hiç.

Bu yazıyı, içimdeki sızı için yazdım. Bir farkındalık oluşturması imkansız, bir yararı bile yok. Ama gözümün önüne bıcır bıcır 5. sınıf öğrencileri geldi. Bu nedenle ağlarken sana yazdım.

Biliyor musun uzun bir süre seni kendime yol arkadaşı seçme nedenim bile buydu sevgili okur. Bir günlüktense sana yazma nedenim. Tanıdığım birindense, sana anlatma nedenim... Orada olduğun için. Merak ettiğin ve bu nedenle yazımda durduğun için. Bunun için teşekkür falan etmeyeceğim merak etme. İster ''yol arkadaşı'', ister arkadaşlar... birbirlerine birbirlerinin karşısında ağladıkları veya güldükleri için teşekkür etmezler. İşte, sana bu nedenle yazmayı hep çok sevmiş ve sevmediğim zamanlarda bile sana yazmayı bu nedenle tercih etmişimdir.

Ben artık haberleri takip etmekten de yoruldum. Bu son olay çok büyük bir olay ama olaylar bitmiyor ki... Aralarda hala başka taşkınlık ve ölüm haberleri görüyorum. Kadın cinayetleri, öfke nöbetleri... gibi haberler. Çok öfkeliyim. Biz üzülüyoruz ya... O çocukların, kadınların ve nicelerinin aileleri yıkıldı, yok oldu, bitti. Üzüntü az kalır. Çok üzücü. Çok çok çok çok.

Nereden tutarsak elde kalan çok olay var. Söz değil; yaptırım, eylem, önlem olmalı. Bunlar gelip geçici haberler değil aslında kastettiğim tamamen bu. Gelecek olası kötü olaylar olmaması için önlem alınmalı, eyleme geçilmeli, gereken yapılmalı... Bu arada bu son olaylar da bir anda olmadı. Ben geliyorum dedi dedi dedi, defalarca tekrar etmedi mi? Bugün neden bu noktadayız bir neden sonuç ve çözüm odaklı düşünülmeli... Kökten yanlış olan çok şey var.

Define Adası (Robert Louis Stevenson) | Kitap Yorumu

Yazar: Robert Louis Stevenson, Çevirmen: Nurettin Elhüseyni,
Yayınevi: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları

Korsan dediğimizde aklımızda canlanan göz bantlı, papağanlı, kancalı, tek bacaklı vb gibi özellikleri simgeleyen korsan tiplemesinin oluşturulduğu kitap olan Define Adası'nı nihayet okuyabildim. Bu kitabı çocukken de görmüş, duymuş, üstüne merak etmiş ancak her nedense okumamış(t)ım. Nasip bugünümeymiş diyelim. 

Kitap, Bill isimli yaşlı bir korsanın konaklamak üzere tenha bir pansiyona yerleşmesiyle başlıyor. Görünümüyle bile tekinsiz biri olduğunu belli eden bu alkolik korsan, beraberinde getirdiği sandığında bir define haritası taşımakta ve diğer korsanlardan saklanmaktadır. Kitabın anlatıcısı ve pansiyon sahibinin oğlu olan Jim, çocukluk yıllarında yaşadığı bu macera ile biz okurlara, korsanın gelişinden itibaren başlayıp ıssız bir adada korsanlarla birlikte bir definenin izini sürme yolculuğunu anlatıyor. İhanet, entrika, kaos, çarpışmalar... Kitapta farklı karakter tiplemeleri üzerinden insan davranışlarının kendi çıkarları için bürünebildiği halleri de gözlemliyoruz. 

Kitabı okumaya başladığımda bana çocukluğumu anımsattığı için bir çeşit coşkulu hal içindeydim. Ancak kitap aktıkça bunun gerçekten başarılı bir macera romanı olduğunu düşünmeye başladım. Olayların seyrini tahmin etmek benim için zor veya şaşırtıcı olmasa da, sürükleyici kurgusu ve akıcı anlatımıyla kitabı ilgiyle okudum. Bugün bile ilgi gören bir kurguya sahip olan ve başka eserleri etkileyen bu roman, yayınlandığı 1881 yılında bir dergide tefrika edilirken eminim ki onu ilk kez okuyan okurları tarafından da benim şimdi hissettiğim coşkun hisle karşılanmıştı.

Kitaba dair en sevdiğim detay ise, karakterlerinin kişilik özelliklerinin aktarımı oldu. Özellikle de John Silver karakterinin insan doğasını yansıtma ve aynı zamanda kitaba mizahi bir hava katma özellikleri nedeniyle öne çıkan karakterlerden biri olduğunu düşünüyorum. Zaten bugün aklımıza gelen klasik anlamdaki biraz savruk, alaycı, yanar döner tarafı olan korsan tiplemesinin atası da (yanılmıyorsam) kendisi. En kan dondurucu olması gereken sahnelerde bile Bay Silver etkisiyle kitapta hep bir -en azından benim için- oyuncu hava hakimdi. 

Aynı şekilde John Silver'ı öne çıkaran esas durum, onun bir korsan olarak insani özelliklerini yansıtmasıydı diye düşünüyorum. Bazı tiplemeler (korsan, cadı, şövalye vb gibi) belli özellikler etrafında okura\ izleyiciye yansıtılma eğilimindeler. Oysa o ''rolün'' altında karakterin kendine has bir kişiliği de yatıyor ve ben bir okur\ izleyici olarak o insani yanı da görmek istiyorum. O karakteri, bu kurgudaki gibi, bir korsan yapan insanı görmek istiyorum. Bir korsan zalimdir, yalancıdır gibi sıfatlar sıralamanın ötesinde, onun gri ve değişken yanlarını keşfetmek istiyorum. İşte, John Silver'ı da kitapta öne çıkaran durum bence buydu: İnsan yanı. Bu insani özelliklerini sevmek, beğenmek zorunda da değiliz bu arada; ancak bu insani özellikler karakteri gerçek yapan esas durum oluyor ve bence bu nedenle sıfatlarla örülmüş siyah-beyaz karakterlerdense, gri yanları olan insanları okumak çok daha keyifli, ilginç ve gerçek. Okuru\ izleyiciyi bir romana veya filme çeken de bence temelde bu oluyor.

Kitabı okumak film izlemek gibiydi diyecektim ancak hayır; kitabı okumak tam olarak tiyatro izlemek gibiydi diyebilirim. Yansıtılan bir gerçeklik vardı ancak bu gerçekliğin aslında bir dekor gibi değişken olduğu hissi kitabı okurken hep benimleydi. Normalde bu hissi sever miyim bilmiyorum ancak bu kitabı okurken sevdim. Dediğim gibi bence kitaba bahsettiğim ''oyuncu'' havayı katan etkenlerden biri de zaten buydu. Hep bir şey olacakmış, sanki okuru olan beni de içine katacakmış gibi bir his... macera hissi.

Benim severek okuduğum bir kitap oldu. Kitabı macera romanlarını (ve filmlerini) sevenler özellikle beğenebilirler. Ancak kitap her ne kadar çoğumuzun çocukluğundan bir anı gibi zihnimizde belirme eğiliminde olsa da, içerisindeki şiddet sahneleri nedeniyle çocuklar için çok da uygun olduğunu düşünmüyorum. Evet, macera romanı olması nedeniyle çocukların da kolaylıkla ilgisini çekebilir ancak bence bu, yetişkinler için yazılmış bir roman.

Kitaplarla kalın.

Nisan Rüzgarı.

 

Nisan rüzgarı diye bir şey var bilir misin, ben de bugün hissettim. Böyle, hem serin hem sıcak bir hal. Usulca eser, esintisine gün ışığını da katar bu rüzgar. Ne fön makinesine, ne buzdolabına benzer; o sadece kendine benzer. Bu rüzgar sadece, nisan ayında hissedebileceğimiz o rüzgardır. Baharın göbeğinden çıkıp esen, dönen dolaşan, bazen duran ama hep havada bir yerde olduğunu sezinlediğin, kendini bıraktığın ilk anda onu gördüğün ve bu rüzgarın adına ''hah işte bahar geldi'' cümlesini taktığın, belki küpelerini, belki eteklerini, belki ayakkabılarını, belki çanta püskülünü şıngırdatan, saçlarına dokunan o rüzgar. Nisanın rüzgarı. Onu bilir misin sevgili okur; ne güzeldir o rüzgar.

Bahar çiçeklerinin köşe başlarında bile varlık bulduğu bir aydır Nisan. Yazın sıcağını kışın soğuğunu dengeleyen, bazen kafanı karıştıran bir hal. O her yana yakındır, her şeye yakındır. Bu nedenle de insana, her şey mümkünmüş gibi hissettirmesi çoğu zaman çok kolaydır. Nisan baharın ortasıdır, tam çiçek açtığı yeridir. Oyuncu görünse de seni asla yanıltmaz. Çünkü o tam göbektedir, oradan dal verir çiçek açar. Nisan, baharların ilkini yaşar. Denizde parlayan güneş noktacıkları gibi, her yanda gözü vardır Nisanın. Bazen bulutlarını toplar, kaşlarını çatar ve bekler. Bazen yeryüzünün sularını sana geri yansıtır, sende olanı sana akıtır. Bazense izin verir, sana sadece izin verir. Oh be demen için, ne güzel bir gün... Nisan rüzgarı sana değmiştir de ondan. Nisan rüzgarı sihirlidir; içinde baharların ilkini taşır.

Dağılan bulutların şekilleri gibidir Nisan. Kendine has binbir parçası vardır. Bundandır ki benim kalbimdeki yeri de özeldir. Bir parçası sana uymasa, öbürü uyar; ama aslında hepsi, bir şekilde ışıklıdır. Çünkü soğuk ve sıcak, gri ve parlak bir aradadır. Hepsidir Nisan, hepsi olabilirsin, hepsi olabilir der gibi. Bir şey demeden bekler, bir bekleyiş gibi ama bir geçiş gibi. Nisan, gibidir ama aslında sadece kendidir. Bu nedenle olacak, insana hep bir şey olacakmış gibi hissettirir. İnsanı da kendine yaklaştırır Nisan. Hele de o ışıklı rüzgarı yok mu, onu bir kere hissettiğin anda için açar. 

Vakit Nisanın ortası. Baharların ilkinin ortasının bile ortası. Bundan olacak Nisan, görmenin ayıdır. Her şeyin olduğu aydır. Her şeyin...

Sen Nisan rüzgarını hiç gördün mü?

bir şeyler dinlemek için tıklayabilirsiniz.

Yvaine ile gece oturmalarımız arasındaki benzerlik.

 

Yıldızları ne zaman çok ve bir arada görsem, her seferinde hayrete düşerim. Bunu dün akşam yaşadığımda da öylece kalakalmıştım. Ancak yanımda başkaları varken ve yürürken, belki de doğal olarak :), uzun süre kafamı kaldırıp da onları izleyemem. Tabii, beni tanıyan birisi için yıldızlara olan düşkünlüğüm yeni bir şey değildir ancak öte yandan, insanın büyülenmek için bile durmaya ihtiyacı vardır (yoksa evet başı döner, şşşş).

En son okuduğum kitaptan bir önce okuduğum kitap olan Yıldız Tozu'nun finalinde Yvaine, sarayının en yüksek katından tüm rüzgara inat yıldız kardeşlerini izliyordu. Yazar bu noktada Yvaine'nin düşüncelerini uzun uzun betimlememişti. Hislerini ise ancak dış bir gözlemci gözün görebileceği kadarıyla açıklamıştı: Özlemden gelen derin bir hüzün. Bu beni etkiledi, çünkü muhtemelen, Yvaine'nin bundan çok daha basit ama çok daha derin hissettiğini düşündüm. Kendimi onun yerine koydum belki de. Ne zamandır yıldızları uzun uzun izlemedim, diye düşündüm. Benimkisi nasıl bir özlem acaba... Onları şimdi izlesem, şimdi uzun uzun izlesem, tüm rüzgara ve olası gözlemci gözlere inat, özlemsiz bir hüzünle izlesem... Acaba ne hissederdim diye düşündüm.

Bu düşünce içime işlemiş. Daha yarım hafta geçtikten sonra, bahsettiğim yıldızlı akşamın da etkisiyle, eve gelince ikinci işim (ilk işim üstümü değiştirmekti), bir sarayın olmasa da, evin en yüksek katına çıkıp bir sandalye çekip telefonumu kendimden uzağa koyup ve evet müzik bile açmadan, akşamın geceye döndüğü zamanın rüzgarsızlığından da güç alarak, yıldızları izlemek oldu. Merak ettim; görüş alanımdaki bu yıldızlardan biri, benim kahve bekleyişlerime mektup arkadaşlığı eden kış yıldızım... nerede, hangisi acaba diye merak ettim. Hemen karşımdaydı aslında, biliyordum bunu ama yine de, belki ilginç belki değil, kış yıldızımı bulamadım. Çok sevdiğim o yıldız, diğerlerinin arasında kaybolmuştu.

Uzaklardan gelen bazı sesleri duydum. Bir anlam veremedim, rüzgara karışan seslerdi. Yıldızları izlemeyen insanların sesleri. Bazı geceler, yeryüzü ışıklarını izlerken böyle düşünürdüm. Daha küçükken, çok daha küçükken ve büyürken, hep bunu düşündüm. Bunu o kadar çok düşündüm ki, pek çok satırıma bile bu yansıdı. Yeryüzünün ışıkları yerine gökyüzünün ışıklarını izlemeyi tercih etmek... İşte bu. Bunu düşündüm, bunu tercih eden insanları. Sonra, bir ara, yeryüzünün ışıklarının da yeterince güzel olduğunu itiraf etmek zorunda kaldım. Galiba büyüyorum, diye düşünmüştüm, yoksa alışıyorum mu demeliydim. Bilmiyorum, ikisi de bayat farkındalıklardı ama insan, yolculuğunda böyle bayat farkındalıkları içinde büyütebiliyor tabi.

Şimdiyse benim için ikisi arasında pek bir ayrım yok. Yeryüzünün de, gökyüzünün de ışıkları, onları görebilenler için durup izlenilesidir. Bunu biliyorum, çünkü bunları defalarca yaşadım. Fark ettiğim yeni şeyse şu: Yvaine'de gördüğüm şey. Belki yazarının bile göremediği, evet bu konuda iddialıyım, o şey. Ben yıldızları hep özlem duyarken izledim. Sığınacak kollar aradığımda. Yıldızları izlerken hiç gülmemişim, bunu fark ettim. Hatta ağladım, yıldızları izlerken genelde ağlarım. Bazen çok güzel oldukları için ağlamışımdır. Bazen onlara içimden mektuplar yazıp ağlamışımdır. Bazense, ağlamışımdır. Bu son ağlayışım, ilkti. Çünkü bu sefer yıldızların bana sarılmadıklarını hissettim. Öylece parladıklarını parladıklarını ama bana sarılmadıklarını. Bu beni ağlattı çünkü bunu ilk kez yaşadım.

Bu aslında geçen yaz başlamıştı. Ama çok üzgünüm diye böyle oldu herhalde diye düşünmüştüm. Benden kaynaklı, bu anımdan kaynaklı, bu anımdaki benden kaynaklı. Ondan oldu, kesin ondan; geçince yine sarılacağız ki biz. Sonra araya kış girdi. Şimdi de bahar. İlkbahar ve yıldız dostlarım beni gördüklerine dair bir göz kırpışta bile bulunmadılar. Yüreğime dolmadılar. Bu sefer onlara bir mektup yazmadım. Biliyor musun artık biri bana ''nasılsın'' diye sorduğunda bile anlatacak bir şeyim kalmadığını fark ettim. Ondan mı böyle oldu acaba, ondan mı yıldızlarımla artık sarılamıyoruz ki?

Bence Yvaine de böyle hissetmişti. Zamanla yıldızlarına sarılamadığını. Zamanla, geçtiğini fark etmişti. Yine de yıldızları izlemekten vazgeçememişti. Belki de dış gözlerin onu hüzünlü olarak algılamalarının bile sebebi buydu. Yvaine'nin kabullenmesi. Evet, hoşlansa da hoşlanmasa da ve bazen bu roller değişse de... yeryüzünün ışıkları arasında (bir yıldız) olduğunu kabullenmesi.

bu parçanın her versiyonunu çok severim, evet her.

Yıldız Tozu, Neil Gaiman.

Türkü Söylüyor Otlar (Doris Lessing) | Kitap Yorumu

Yazar: Doris Lessing, Çevirmen: Seçkin Selvi,
Yayınevi: Can Yayınları

Kitabın ilk bölümünde olmuş bitmiş bir olayın öyküsünü okuyacağımızı anlıyoruz. Kitap bir cinayet haberiyle başlıyor. Rodezya'da (bugünkü Zimbabwe) yaşayan beyaz bir kadının bir yerli tarafından öldürülmesi ortalığı karıştırıyor. Öyle ki, beyaz ırktan insanlar bu olayı kendi egemenliklerine bir çeşit tehdit olarak algılayarak olayı anmaktan bile korkuyorlar. İkinci bölümden itibaren bu sona neden olan olayları en başından itibaren öğrenmeye başlıyoruz. Kitap ırkçılık ve sömürü konusunu arka planına alarak, kendi yaşamını kurma çabasındaki bireylerin toplumun beklentilerini karşılamak için vazgeçtiklerini, ikiyüzlü bir sistem üzerinden ele alıyor. Beyaz adamın kendi kurduğu esir sisteminin içinde kendi ikili çarkının döngüsüne sıkışmış bir esir yaşamı sürüşü, bir kadının varlığının günbegün erimesinin hikayesi üzerinden anlatılıyor.

Mary, İngiliz asıllı Güney Afrikalı bir ailenin kızı. Ailesi de Güney Afrika'da doğup büyümüş olmasına karşın, Mary'nin kökeni olan İngiltere'yi hep asıl memleketi olarak kabul ettiği ifade ediliyor. Çocukluğu fakirlikle, kayıpla ve parçalanmış bir ailenin kavgalarıyla geçiyor. Yatılı okulda geçirdiği öğrencilik yaşamından sonra kendine şehirde bir iş bulup güzel bir hayat kuran Mary'nin yaşamı 30'lu yaşlarına geldiğinde ters yönde değişmeye başlıyor. Yetişkin bir kadın olarak kendi yaşamını kurmuş Mary, toplumun evlilikle temellendirdiği beklentilerine uygun bir yaşam sürmediği için zamanla dışlanıyor ve dedikoduların merkezine yerleşiyor. Çocukluk yıllarında yaşadığı travmalar, ki kitabın ilerleyen bölümlerinde Mary'nin çocukken aile içi istismar yaşadığı fikrine de üstü örtülü bir şekilde değiniliyor, genç kadının sağlıklı ilişkiler kurmasını engelliyor. Ancak her zaman toplumda kendine yer edinmiş ve kalabalıkların arasında olmuş Mary için dışlanmak kabul edilemez bir durum. İnsanların kendisinin bir kusuru olduğunu düşünmemeleri için de karşısına çıkan ilk adamla çok da düşünmeden evleniyor.

Dick Turner çiftçilikle uğraşan yoksul bir adam. Mary'nin şehir yaşamını bırakıp çiftlikte sürdürmeye başladığı yeni yaşamının başlangıçta çok sesli olduğunu görüyoruz. Mary, beyaz bir kadın olmanın kibrini kendi özel yaşamında yaşadığı eksiklik hissiyle birleştirerek etrafındaki siyahi yerlilere karşı acımasızlığa varan bir katılıkla yaklaşıyor. Mary'nin bu tepeden bakışı ve kendini diğerlerinden soyutlama hali yalnızca yerlilere takındığı bir tavır değil; eski yaşamını terk etmesine sebep olduklarını düşündüğü onun dedikodusunu yapan arkadaşları nedeniyle de sadece siyahlara değil, genel olarak herkese sınır çiziyor Mary. Yaşadığı yaşamın yoksulluğu, eşinin pasif bir adam oluşu ve yaşadığı toprakların cehennem sıcakları Mary'nin giderek çevresinden izole bir yaşam sürmesine sebep oluyor. Yeni yaşamının ilk yıllarında Mary'nin yine de çabaladığını görüyoruz. Eşine yaşam standartlarını yükseltebilmeleri için akıl hocalığı yapma girişimleri ve kocasına gerçekten destek olmak istemesi, buna karşın Dick'in de kendi içindeki eksiklik hissiyle tüm bu girişimleri reddetmesi; Mary'nin bu yeni yaşamda bir ışık göremeyip eski yaşamına yeniden başlamak istemesi ama yoksulluk ve sinir harbiyle geçen yılların ondan götürdüklerinin artık şehir yaşamının beklentilerine uymaması genç kadını kendi içinde geri dönülmez bir yola sokuyor.

Çevrelerindeki dünyadan izole bir yaşam süren bu çift, aslında kendi içlerinde de birbirlerinden kopuk, yalnız iki insanlar. Mary'nin bu yalnızlığına ve hayattan gittikçe kopan bağına güç veren tek şey ise yeni yerli uşakları Moses oluyor. Moses, Mary'nin içindeki korkan parçasına dokunan bir adam. Hem bu nedenle, hem de yeniden eve yeni bir uşak bulamayacakları için Moses ile Mary zamanla derinleşen ve zamanla rolleri değişen bir çeşit köle-patron ilişkisi içinde kendilerini buluyorlar. Mary'nin siyah insanlara olan nefreti, Moses ile birlikte kendine karşı olan nefretle yer değiştiriyor. Bu iki karakterin sahnelerini okumak, her ne kadar kitabın sonunu ilk bölümde okumuş olsam da, her nedense bu kitapta Mary'e yönelik gördüğüm tek ışıktı. Çünkü Moses, niyeti ne olursa olsun, Mary'i gören belki de tek insandı. Mary, yalnız bir kadındı. Yalnız başladığı yaşamına, çevresindeki kalabalıkla geçirdiği sosyal yılları olan ilk gençliğinde de devam etti. Dickle olan evliliğindeki izolasyon onun belki de içinde hissettiklerinin dış dünyasında somutlaşmasından ibaretti. Öte yandan Mary ile Dick'in tanışmaları da tesadüfe kayan bir anilikte gerçekleşmişti. Mary, çocukluğunda gördüklerini yetişkinliğinde dış dünyasında kopyaladı. Kendisiyle yüzleşmekten kaçınmak için attığı her adım, onu kendisini görmeye çok daha zorlu yollardan ilerletti. Ta ki geriye tek bir beklentisi bile kalmayana dek.

Kurguya büyük perspektiften baktığımızda ise büyük bir ikiyüzlülük teması görüyoruz. Bunu en baskın olarak gördüğümüz kısım daha kitabın ilk bölümünde karşımıza çıkıyor. Beyaz egemenliğini her şeyin üstünde tutan bu üst kesim; Mary'nin sebebi belirsiz bir nedenle bir siyah tarafından öldürülmesini ve en başta Turner çiftinin birer İngiliz olmalarına karşın bu kadar yoksul bir yaşam sürmelerini kabul edemiyorlar. Hatta bu kabullenmeyi reddediş hali, beyazların cinayete kurban gitmiş bir kadına kin tutmalarına sebep oluyor. Çünkü Mary'nin ölüsü ve Turnerların yoksulluğu, onların egemenliklerinin güçsüzlüğüne bir çeşit ayna oluyor ve beyaz halk, bu aynaya bakmayı ölü bir kadına öfke duymak pahasına reddediyor.

Çiftliği işletmek için gelen genç İngiliz Tony ile kendi bağımsız yaşamını kurma çabasındaki Mary arasında da göze çarpan bariz eş zamanlılıklar var: İkisi de toplumun ikiyüzlülüğünde eriyen beklentileriyle kendine yeni bir yol arayan iki karakter. Bundan olacak, Mary'nin de tutunmaya değer bulduğu son dal Tony idi ancak o dalı yakalayamadan kendi kendisini tüketti. Cinayet olayı ise siyahlar ile beyazların birbirlerine doğrulttukları kamçı-tırpan döngüsüne bir örnekti. Beyaz adamın siyaha yönelttiği kamçı, siyahın beyaza indirdiği tırpan ile şakladı. Bu, insanlığın ikiyüzlülüğünün bir öyküsü. Irklara yönelik, kadınlara yönelik, kitaplarda yazılan yüce erdemlerine ve savundukları ikiyüzlü ideallerine yönelik. Bu kitap, çıkarların ters düştüğü ilk anda insanların bürünebileceği ikiyüzlülüğü anlatıyordu aslında: Toplumdan bireye, bireyden yeniden topluma. Çünkü toplum bireyden, birey ise toplumdan kopamaz. Buna izin de verilmez.

Yazardan okuduğum ilk kitaptı ve çok beğendim. Kitabın ilk bölümünü okurken olayların içine giremeyeceğim galiba diye düşünüyordum ki ikinci bölümden itibaren kitabın nasıl aktığını anlamadım bile. Sanki bir dizinin bölümlerini art arda izlercesine kitabı merak ve ilgiyle okudum. Gerek konunun işleniş biçiminin özgünlüğü ve sürükleyiciliği, gerekse dil anlatımın zengin ve akıcı oluşu, kitabı çok beğenmemi sağladı. Yazar bu kitabı yazarken kendi çocukluk anılarından ve gözlemlerinden yola çıkmış. Ayrıca kitap, yazarın da yayınlanan ilk kitabıymış. Bir ilk kitaba göre gerçekten fazlasıyla başarılı bir kitap. Zaten yazar 2007 yılında Altın Defter isimli kitabıyla Nobel Edebiyat Ödülü'nü de kazanmış. Yazarın başka kitaplarını da okuyacağım.

Kitaplarla kalın.

Yıldız Tozu (Neil Gaiman) | Kitap Yorumu

Yazar: Neil Gaiman, Çevirmen: Berat Çelik,
Yayınevi: İthaki Yayınları

Bu, yetişkinler için yazılmış bir peri masalı. Gökyüzünden kayan yıldız Yvaine, duvarın öte yakasındaki peri diyarına düştüğünde ortalık bir hayli karışmıştı. Onu bulmak isteyenler arasındaki üç yaşlı cadı Limlimler, Stornhold'un Bey'i olmak için yarışan ezeli rakip kardeşler ve umutsuz aşık Tristran Thorn, kendilerini bulmacalarla ve kaderin bolca oyunuyla iç içe geçmiş bir maceranın içinde buluyorlar. Kitap boyunca duvarın öte yakasından aşkı için ayrılmış genç Tristran ile akşam yıldızı Yvaine'in başından geçenleri okuyoruz.

Bu kitabı sevmemin başlıca nedeni ana karakterinin bir yıldız olması, evet, itiraf ediyorum! Öte yandan, kitapta bunun dışında da sevilesi pek çok nokta var. Bunların en başında, pek tabii benim için, kitabın dil ve anlatımı geliyor. Tam bir peri dili. Yani, tam bir masal dili. Oyunbaz, ışıklı ve bu nedenle okuru peşinden sürükleyen cinsten. 

Kitabın kurgusu da oldukça yaratıcı. Bu öykünün geçtiği mekan keskin bir şekilde bir duvarla ikiye ayrılmış bir ülke. Bu ülkenin bir yanında sıradan insanlar yaşarken, duvarın öte yakasında cadılar, sihirbazlar, cüceler ve daha nicesini kapsayan perili alem yaratıkları yaşıyor. Hatta bu iki dünya arasındaki sınır olan duvar da insanlar tarafından sıkı bir şekilde korunuyor. Geçiş yapmak kesinlikle yasak. Yalnızca her dokuz yılda bir kez gerçekleşen panayır zamanında iki dünya varlıkları bir araya gelebiliyor. 

Öykümüzün en başında yine böyle bir panayır zamanında genç Dunstan Thorn, perili ülkeden bir güzele kalbini kaptırıyor gibi oluyor. Aradan çok zaman geçmeden sınırda bir notla birlikte bir bebek bulunuyor. Bu bebek bizim ana karakterimiz Tristran. Peri diyarının kanını annesi yoluyla taşıyan Tristran, yıldızını bulmak için öte tarafa geçebiliyor. Amacı kayan yıldızı bulup platonik aşığı olduğu kasaba güzeli Victoria'ya götürmek. Ancak bu yolculuğunda karşılaştığı yıldız toz ve kayadan değil, bir kadından oluşuyor.

Yıldız kadın Yvaine, bir yıldızın uğuruyla yeryüzüne düşüyor. Bu hüzünlü parlak yıldız ile Tristran, tehlikeler ve bir o kadar da lütuflarla dolu maceraları süresince pek çok şey elde ediyorlar. Hem de bir masalın var edebileceği kadar sınırsız pek çok şey.

Kitaba bayıldığımı ayrıca söylememe gerek yok sanırım. Kitabın ayrıca Stardust (Yıldız Tozu) isimli 2007 yapımı güzel bir film uyarlaması da bulunuyor. Şunun uyarısını da geçmeliyim, en başta da yazdığım gibi bu, yetişkinler için yazılmış bir masal; çocuklara uygun değil.

Kitaplarla kalın.